'Türk' kelimesini dilde sorun haline getirmek

Haluk Bilginer’in o eski röportajı (yaklaşık “Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor” ifadesi) son günlerde yeniden dolaşıma girdi ve tartışma yarattı. Sözler doğru; kendisi “Türk sineması” ifadesini doğru bulmadığını, yerine “Türkiye sineması” demeyi önerdiğini söylemiş. 

haberler.com

Bu tercihin arkasında yatan mantık, Türkiye’deki bazı çevrelerde uzun süredir dolaşan bir yaklaşımla uyumlu: “Türk” kelimesini etnik bir kimlik olarak görmek ve bu yüzden ülkedeki farklı etnik kökenleri (Kürt, Laz, Çerkez vb.) dışlıyor gibi hissettirmek. “Türkiye” demek ise coğrafi/ülke temelli, daha kapsayıcı bir çerçeve sunuyor gibi düşünülüyor. 

 “Türk Sineması” denince etnik kökenler dışlanıyor hissi ve buna yaranma çabası. Ama bu mantığın tutarsızlıkları var ve eleştiriler de ağırlıklı olarak oradan geliyor:

Dünya genelinde sinema adlandırmaları ulusal/etnik kimlik üzerinden yapılır: Alman sineması, Fransız sineması, Japon sineması, Amerikan sineması, Rus sineması… “Almanya sineması”, “Fransa sineması” demiyoruz. Aynı kalıbı Türkiye için bozmak özel bir gerekçe gerektirir. Bilginer’in başka konuşmalarında İngiliz, Fransız, Rus sineması ifadelerini kullandığı da hatırlatılıyor; bu da çifte standart eleştirisini güçlendiriyor.

• “Türk” kelimesi Türkiye’de hem etnik hem de vatandaşlık anlamı taşır (Anayasa’daki “Türk vatandaşı” kullanımı gibi). Yaşar Kemal örneği burada çok yerinde: Kürt kökenli olduğunu açıkça söylemesine rağmen “Türk romancısıyım, çünkü Türkçe yazıyorum” demesi, dili ve kültürel üretimi temel alan bir aidiyet anlayışını yansıtıyor. Sinema da aynı şekilde Türkçe üretilen, Türkiye’de yapılan bir sanat dalı olarak “Türk sineması” diye anılagelmiştir.

 Bu tür düzeltmeler çoğu zaman dilsel bir incelikten ziyade ideolojik bir hassasiyetin ürünü gibi duruyor. “Türk” demekten kaçınmak, bazı çevrelerde “milliyetçi” ya da “dışlayıcı” bulunmamak için yapılan bir dilsel manevra haline gelmiş durumda. 

Haluk Bilginer çok yetenekli ve değerli bir oyuncu; bu tartışma onun sanatını gölgelemez. Ama dil tercihi olarak “Türk sineması” demek, dünya pratiğiyle uyumlu, tarihsel olarak yerleşmiş ve etnik kökenleri dışlamayan bir kullanım. “Türkiye sineması” demek de yanlış değil, ama “Türk” kelimesini sorun haline getirmek gereksiz bir ayrımcılık yaratıyor.

'Türk' kelimesini dilde sorun haline getirip “Türkiye” ile değiştirmek, niyet ne olursa olsun, çoğu zaman tam tersi bir etki yaratıyor. Dışlamayı azaltayım derken, kelimenin kendisini şüpheli ve tartışmalı bir hale sokuyorsun. Bu da dolaylı olarak o kelimeyi kullananları (yani halkın büyük çoğunluğunu) bir tür “sorunlu” konumda bırakıyor. Farkında olunsa da olunmasa da sonuç bu oluyor.

Bu tür dil mühendisliğinin klasik paradoksu şu:

Kapsayıcılık adına yapılan her müdahale, bir süre sonra kendi karşıtını üretiyor. “Türk” demeyi rahatsız edici bulan yaklaşım, zamanla “Türk” demeyi tercih edenleri rahatsız eder hale geliyor. Böylece birlik duygusunu güçlendirmek yerine, dil üzerinden yeni bir ayrım çizgisi çekilmiş oluyor.

Kökenini saklamadan, dil üzerinden aidiyet kurabilmek. Sinema, edebiyat, müzik… Bunlar zaten Türkçe üretiliyorsa, “Türk” sıfatı doğal olarak onlara yapışır. Bunu değiştirmek için ekstra bir çaba harcamak, aslında kelimenin kendisine gereksiz bir ağırlık yüklüyor.

İyi niyetle başlayan birçok dilsel düzeltme, pratikte tam da kaçınmaya çalıştığı ayrımcılığı yeniden üretiyor. Bu da , yapmak istediklerinin tam tersine hizmet ediyor.

Siyasi Forum Siyasi-Politik Haber - Makale - Yazılar -- Sosyoloji Toplum bilimi , sosyoloji ders notları