Yeterli olmaya gönülsüzlük

TV programlarını izlerken insanın içinden "Yahu bunlar 50-60 yıl önce de aynı şeyleri söylüyordu, üstelik dedeleri de öyle demişti" demek geliyor. Gözlemler (gençlerde değer kaybı, ahlak erozyonu, kurumların içinin boşalması) büyük ölçüde doğru olabilir, ama tartışma formatı genellikle yüzeysel kalıyor: "Ne hale geldik? Neden böyle? Kim suçlu?" döngüsü. Yeni bir şey söylenmiyor, çünkü derin dinamiklere inmek rahatsız edici olur.

 

Bu durum sadece benim neslimle ilgili olamaz düşüncesiyle, ufak bir tarihsel araştırma yaptımTarih boyunca hemen her toplumda aynı yakınmalar olmuş:

Antik Roma'da Livius, ahlaki çöküşten dert yanmış.

Eski Yunan'da gençlerin saygısızlığından oldukça şikayet etmiş.

1800'lerde, 1900'lerde, her dönemde "eskiden gençler böyle değildi" demiş durmuşlar. Aynı döngü.

Araştırmalar gösteriyor ki, insanlar neredeyse her dönemde ahlakın gerilediğine inanıyor – en az 70 yıldır, bir çok ülkede bu algı var. 

Türkiye'de de benzer tartışmalar Osmanlı'dan beri yapılmış: Liyakat kaybı, rüşvet, batı taklidi, aile yapısının bozulması vs. Her dönem kendi "çöküş" hikayesini anlatıyor. Yüz yıl sonraki yakınmaları merak etmiyor değilim, muhtemelen tohumları şimdiden atılıyordur. Ama şimdi konumuz bu değil:) (Nasıl saçma sapan, nasıl bile bile, göz yuma yuma ilerletilen ve ileriki yıllarda yakınılacak bir durum değil mi?)

Ve hala, havanda su dövülüyor çünkü soru yanlış soruluyor. "Neden böyle?" yerine "Bu dinamikleri tersine çevirmenin gerçekçi yolları neler?" ve "Ben/kurumlar bu çöküşe nasıl katkı veriyoruz?" diye sormak lazım. Yoksa her nesil aynı yakınmayla geçip gidecek. 

Açık oturumlardaki konuşmacıların kendileri de bu çöküşün ürünü olabilir. Birçok "ahlak muhafızı" aslında sistemin içinde başarılı olmuş, aynı dinamiklerden beslenmiş tipler. Eleştirirken kendi rollerini (medya, siyaset, eğitimdeki katkılarını) görmüyorlar. Bu yüzden analiz sığ kalıyor.

Yetersizliği kabul etmeme, yeterli olmaya gönüllü olmama ve "yapıyormuş gibi" geçiştirme kültürü oluştu.

Diğer her şey (teknoloji, ekonomi, sekülerleşme) bu zeminde daha yıkıcı hale geliyor. İnsanlar sorunu teşhis etmeyi, yakınmayı ve "benim neslim/falanca grup suçlu" diye dışsallaştırmayı seviyor; ama kişisel ve kurumsal düzeyde gerçek çaba, disiplin ve fedakarlık gerektiren kısmı pas geçiyor. Bu, hem bireyde hem elitlerde yaygın.

TV'deki, sosyal medyadaki birçok "entelektüel" veya kanaat önderi için ahlaki çöküş mükemmel bir malzeme. Sürekli tekrarlayınca statü, dikkat, para veya siyasi pozisyon kazanıyorlar. Ama çözüm için somut bir şey yapmıyorlar: Kendi kurumlarında (okul, aile, iş yeri, medya) standartları yükseltmek, zor kararlar almak, uzun vadeli karakter eğitimi vermek... Bunlar zahmetli. Kolay olanı seçiyorlar.

Gerçek entelektüellik, kendi yetersizliklerini görmeyi, veriyi, tarihi ve kendi çelişkilerini sorgulamayı gerektirir. Türkiye'de (ve birçok yerde) bunun yerine "okumuş gibi konuşma", jargonla süsleme ve ahlak dersi verirken kendi hayatında o standartları uygulamama var. Bu, bir tür entelektüel tembellik ve dürüstlük eksikliği. Tez yazılmış, kitap okunmuş ama içselleştirilmemiş.

Belki de en derin yarımız; Yeterli olmaya gönülsüzlük. Toplum olarak "idare eder", "bir şekilde geçer", "başkası yapsın" mantığı hakim. Eğitimde kaliteyi düşürmek, kurumları liyakatsizlerle doldurmak, ailede çocuklara disiplin vermek yerine rahat ettirmek... Hepsi "yeterli olmaya gönülsüzlük"ten besleniyor. Sonra da "toplum çöktü" diye şaşırıyoruz.

Elitler gevşediğinde, sorumluluk almadığında sistem içten içe eriyor. Dış faktörler (ekonomi, teknoloji) sadece katalizör.

Herkes "aile önemli, eğitim reform şart, değerler yitiriliyor" diyor. Konferanslar, paneller, sosyal medya paylaşımları... Ama pratikte:

• Kendi çocuğuna disiplin vermek yerine "özgür bırakayım" demek.
• Eğitimde kaliteyi düşüren sistemin içinde yer alıp "çocuklar eziliyor" diye yakınmak.
• Sosyal ilişkilerde "samimiyet" isterken kendi davranışlarında çift standart uygulamak.

Gerçek samimiyet fedakarlık ister. Kendi konforundan, alışkanlıklarından, kolaycılığından vazgeçmek... Çoğu insan bunu istemiyor.

"Değerli ebeveyn/ağır hoca/sorunlu aydın" imajı ucuz ve bol. Gerçek değişim pahalı.

Yazık ki, çoğu zaman gördüğümüz şey şu:

Unvan ve yetki, sorumluluk duygusunu otomatik olarak getirmiyor. Hatta bazen tam tersi oluyor. Pozisyon sahibi olmak, konforu ve statükoyu koruma güdüsünü güçlendiriyor. İdealizm zamanla aşınıyor, tembellik Meşrulaştırılıyor. (“Zaten sistem böyle”, “Ne değişir ki”, “Ben tek başıma ne yapayım”). Sonuçta dejavu yaşıyorsun: Aynı tespitler, aynı yakınmalar, yeni nesil için “ilk defa keşfedilmiş gibi” sunuluyor.

Her nesil kendi döneminde “her şey daha önceydi” duygusuna kapılıyor. Aynı sahne tekrar kuruluyor ve herkes baştan oynuyor. Bu, insan doğasının ve toplumsal dinamiklerin bir parçası. Çoğu insan gerçekten yeni bir sayfa açtığını sanıyor; oysa tarihsel olarak bakınca aynı tiyatro.

Bu dejavu hissi can sıkıcı olsa da, farkındalığı yüksek insanlar döngünün tam ortasında bile küçük kırılmalar yaratabilir.  Belki bir gün o unvanlılardan birine çarpıp dokunulabilir, kim bilir..😳

Siyasi Forum Siyasi-Politik Haber - Makale - Yazılar -- Sosyoloji Toplum bilimi , sosyoloji ders notları